Zwarte Haan

Bij Zwarte Haan houdt de wereld op. Een paar boerderijen en een restaurant achter een knoert van een dijk, dan heb je het gehad. Geen bus, geen kerk, geen kroeg. Wel een standbeeld - als een soort zoenoffer aan de Slikwerker, die 'hier op 'e wadden, wereld fan water en slik, land won út see, in weer en wyn, skep foor skep, monnikenwerk'.

Zwarte Haan is, zoals de Spanjaarden het zeggen, Finisterra. Net als die plek in Gallicië even voorbij Santiago de Compostela aan de grote oceaan, waar het graf van de apostel Jacobus ligt en waar ontelbare pelgrims al sinds 1200 naartoe zijn getrokken: letterlijk naar het 'einde der aarde'.

Toeval of niet, Zwarte Haan ligt ook aan zee. Vanaf de kruin van de zeewering heb je er een prachtig panorama over, vooral als het wad is drooggevallen. Tot 1948 vertrok hier het veer naar Ameland, nu is er alleen maar een weg die doodloopt op de Friese Zee (zoals een oude benaming van de Noordzee luidde).

Opvallend genoeg is ook hier in Noord-Friesland de dichtstbijzijnde plaats genoemd naar Jacobus, net als in Spanje. En in dit Sint Jacobiparochie - zeg maar Sint Jabik - staat ook al zo'n grote kerk, weliswaar minder imposant dan die van Santiago maar met haar neo-klassieke bouwstijl wel even beeldbepalend. Het is een enorme rechthoekige tempel met een stel zuiltjes aan de voorzijde. Toen het ontwerp van architect Thomas Romein in 1844 klaar was, zat er in het gebouw een vrijwel identieke oostelijke uitgang als de nieuwe 'heilige poort' die Santiago had gekregen. 

Het is bijna te mooi om waar te zijn, laat pastoor Jan van der Wal zich onder het lopen ontvallen. Híj kwam met het idee om een pelgrimspad te ontwikkelen van St. Jacob naar St. Jacob, van de Friese Zee naar de oceaan, van het ene Finisterra naar het andere. En híj wees op de symboliek en de overeenkomsten, die je onderweg kunt waarnemen. Als je het wilt zien, tenminste. Van der Wal, die in deze Bildtstreek is opgegroeid, is gegrepen door St. Jacob. Hij heeft de tocht naar Santiago al meermalen gemaakt en ijvert voor een Friese route van het Jacobspad dat dwars door Europa naar Gallicië loopt.

De aanloop naar It Jabikspaad is al een eind gevorderd. Eigenlijk is Franeker de beste plaats om te starten, van daaruit naar St. Jacobiparochie en Zwarte Haan te lopen en dan via Leeuwarden en Heerenveen in Steenwijk aansluiting te zoeken op de Nederlandse tak van het pelgrimspad. Want Franeker is nog meer het 'Friese Santiago' dan Sint Jabik, omdat het van oudsher een Jacobsstad is. Het dankt z'n bestaan aan Karel de Grote, die het als persoonlijk kroondomein zou hebben veroverd op koning Redbad. En Karel had een band met Jacobus. Op 25 juli, de naamdag van St. Jacob, mocht iedereen in Franeker een Jacobsaflaat afhalen. Ook de kermis is van oorsprong aan hem gewijd en begon met een heel bijzondere pelgrimage: de 'PC', grootste kaatswedstrijd van Friesland die jaarlijks duizenden liefhebbers naar Franeker trekt.

Pastoor Van der Wal schudt alle Jacobalia zo maar uit zijn mouw, terwijl we de eerste etappe van het Jabikspaad in omgekeerde richting lopen. Hij draagt om de nek een wulk of kinkhoorn, een schelp die veel op de waddenkust voorkomt. Volgens de mythologie gebruikten de zeemeermannen de wulk als trompet. Vissers bliezen er op 'om de donder te breken', wanneer ze op huis aan voeren. De 'hoorn van St. Jacob' wordt ie ook wel genoemd, omdat Jacobus immers ook een dondersteen was - een 'donderzoon' zoals Jezus hem en zijn broer Johannes op strenge toon noemt. Een agressieveling, die in de ruigte van Spanje het geloof predikte en door koning Herodes werd onthoofd.

Ruig is ook de dijk bij Zwarte Haan, zeker als de winterkou je vanuit het westen in het gezicht blaast. Bij het Kiekhûs wijst de blauwgele Jacobsschelp naar binnen, de Boonweg op en bij de tweede dam het bouwland in. De pastoor heeft houvast aan zijn Jacobsstaf, die symbool staat voor Christus zelf en de pelgrim houvast biedt, zijn kameraad is. Met staf en tas wordt de wandelaar overal herkend en kan zo onderweg door mensen van goede wil gastvrij worden onthaald op onderdak en voedsel. We glibberen over een boerenerf, bereiken de oude zeedijk en duiken het Sândpâd in dat ons tussen boomgaarden en de graanvelden door in St. Jacobiparochie brengt.

Daar mijmert Van der Wal over de heilige deur in de kerk van Santiago, die straks op oudejaarsavond door de bisschop wordt opengezet als teken van het heilig jaar. Afgelopen zomer kreeg St. Jacobiparochie een poort van metaal, een kunstwerk in de vorm van een driehoek die zich verliest in een weg naar de oneindige verte. In de stenen ruit waarop het beeld staat, als teken van moeder aarde, is het Europse logo van de Jacobswegen gegraveerd. Het is een gestileerde Jacobsschelp waarin vele wegen in een punt samenkomen.

Over de oudste weg in het Bildt, de Regentenweg, lopen we het dorp uit (langs een pension dat ook al naar onze apostel is vernoemd) en slaan af bij de Zondervansreed. Het Jabikspaad gaat nog veel over verharde wegen. "Een pelgrim moet veel lijden", zegt Van der Wal, "maar God opent altijd weer een poort voor hem." Niet alle boeren staan te trappelen om de vrienden van Jacobus over hun land te laten gaan. Maar de oude grasdijk langs de voormalige Middelzee is een verrassing, net als de uitgerangeerde spoordijk die ons bij de protestantse Dom van Minnertsga brengt. De Haitsmaleane leidt ons dit dorp weer uit en via lange rechte wegen (gelukkig met brede bermen) komen we bij Ried en het terpdorp Boer. We treffen oude kerkjes langs de route, toegewijd aan Walburga en Maria, pleisterplaatsjes van rust op een voor Friese begrippen drukke Dongjumerweg. Bij Boer gaan we door de aardappelvelden heen en kruipen vlak voor Schalsum onder de snelweg door. Dan is het nog vier kilometer naar de Grote Kerk van Franeker.

Het Jabikspaad is geen route om 'zomaar' te doen, zegt Van der Wal. Het is voorbehouden aan gedrevenen, aan volhouders en aan hen die innerlijke rust zoeken en die aan het eind ook zullen vinden. Maar bovenal is de tocht een ontmoeting tussen mensen uit verschillende landen, met ver- schillende talen, culturen en geloven. De route van St. Jacob, door de Raad van Europa uitgeroepen tot Culturele Route in het jaar 2000, staat daarom model voor de Europese eenwording. Zwarte Haan is dan ook niet alleen het einde van de wereld, zegt Van der Wal: "Het is ook het begin van de schepping. Misschien wel een keerpunt in je leven."

Het is nog in een pril stadium, maar wie het Jacobspad naar Santiago de Compostela wil gaan lopen kan al in Friesland beginnen. Gestimuleerd door pastoor Jan van der Wal uit Bolsward en gesteund door vrijwilligers uit verschillende organisaties is It Jabikspaad uitgezet. Het symbool van de Jacobsschelp helpt de pelgrim op weg van het Friese St. Jacob naar het Spaanse St. Jacob, 2700 km lang. Een beschrijving van de route door 't Bildt is voor 3,50 verkrijgbaar bij het gemeentehuis, Postbus 34, 9076 ZN St. Annaparochie. Daar staan ook adressen in voor overnachting. In 2000 hoopt men de route tot Steenwijk gereed te hebben. Zwarte Haan is niet bereikbaar per openbaar vervoer, Franeker en St. Jacobiparochie wel.